Kremniý we kislorod Ýer gabygynda iň giň ýaýran iki elementdir. SiO2 emele getirmekden başga-da, olar gabykda iň köp duş gelýän silikat minerallaryny emele getirmek üçin birleşýärler. 800-den gowrak silikat mineraly belli bolup, olar ähli belli mineral görnüşleriniň takmynan üçden bir bölegini düzýär. Bilelikde olar agramy boýunça Ýer gabygynyň we litosferanyň takmynan 85% -ni düzýär. Bu minerallar diňe bir magmatik, çökündi we metamorfik dag jynslarynyň esasy düzüm bölekleri bolmak bilen çäklenmän, eýsem köp sanly metal däl we seýrek metal magdanlarynyň çeşmeleri bolup hem hyzmat edýär. Mysallar hökmünde kwarts, feldispat, kaolinit, illit, bentonit, talk, slýuda, asbest, wollastonit, piroksen, amfibol, kýanit, granat, sirkon, diatomit, serpentin, peridotit, andalusit, biotit we muskoviti görkezmek bolar.
1. Dala şpaty
◆Fiziki häsiýetleri: Dala şpaty Ýer ýüzünde giňden ýaýran mineraldyr. Kaliýe baý dala şpaty kaliý dala şpaty diýilýär. Ortoklaz, mikroklin we albit kaliý dala şpaty minerallarynyň mysallarydyr. Dala şpaty gowy himiki durnuklylyk görkezýär we kislotalara çydamly, adatça parçalanmagy kyn. Gatylygy 5,5-den 6,5-e çenli, dykyzlygy 2,55-den 2,75-e çenli we ereme nokady 1185-den 1490-a çenli.°C. Ol köplenç kwarts, muskovit, biotit, sillimanit, granat we az mukdarda magnetit, ilmenit we tantalit bilen birlikde duş gelýär.
◆Ulanylyşy: Aýna eretmekde, keramiki çig mallarda, keramiki glazurlarda, emal çig mallarynda, kaliý dökünlerinde, şeýle hem bezeg daşlary we ýarym gymmat bahaly daşlar hökmünde ulanylýar.
◆Saýlama usullary: El bilen ýygnamak, magnit bölmek, flotasiýa.
◆Gelip çykyşy we ýüze çykmagy: Gneýslerde ýa-da gneýs metamorfik dag jynslarynda duş gelýär; käbir damarlar granit ýa-da mafik dag jyns jisimlerinde ýa-da olaryň aragatnaşyk zolaklarynda duş gelýär. Esasan pegmatitik dala şpat massiwlerinde ýa-da tapawutlanan ýeke-täk dala şpat pegmatitlerinde jemlenen.
2. Kaolinit
◆Fiziki häsiýetleri: Arassa kaolinit ak reňkde bolýar, ýöne köplenç garyndylar sebäpli açyk gyzyl, sary, gök, ýaşyl ýa-da çal reňkde bolýar. Onuň dykyzlygy 2,61-den 2,68-e çenli we gatylygy 2-den 3-e çenli. Kaolinit gündelik ulanylýan we senagat keramika, oda çydamly materiallar, kagyz önümçiligi, gurluşyk, örtükler, rezin, plastmassa, dokma önümleri we doldurgyç ýa-da ak pigment hökmünde ulanylýar.
◆Ulanylyşy: Gündelik ulanylýan we senagat keramika, oda çydamly materiallar, kagyz önümçiliginde, gurluşykda, örtüklerde, rezin, plastmassa, dokma önümlerinde we dolduryjy ýa-da ak pigment hökmünde ulanylýar.
◆Saýlama usullary: Gury we çygly magnit bölmek, grawitasiýa bölmek, kalsinasiýa, himiki agartmak.
◆Gelip çykyşy we ýüze çykmagy: Esasan kremniý-alýumin oksidine baý magmatik we metamorfik dag jynslaryndan emele gelip, howanyň üýtgemegi ýa-da pes temperaturaly gidrotermal çalşyrma bilen üýtgedilipdir.
3. Mika
◆Fiziki häsiýetleri: Slyuda köplenç ak reňkde bolup, açyk sary, açyk ýaşyl ýa-da açyk çal reňkli öwüşginleri bar. Onuň aýna ýaly ýalpyldawuklygy, gyrymsy ýüzlerinde merjen ýaly we çeýe, ýöne elastik däl inçe listleri bar. Gatylygy 1-den 2-ä çenli, dykyzlygy bolsa 2,65-den 2,90-a çenli üýtgeýär. Slyuda oda çydamly materiallarda, keramikada, elektrik farforda, tigellerde, aýna süýüminde, rezinada, kagyz önümçiliginde, pigmentlerde, derman serişdelerinde, kosmetikada, plastmassada we çeper oýmak üçin kömekçi material hökmünde ulanylýar.
◆Ulanylyşy: Otga çydamly materiallarda, keramikada, elektrik farforda, tigellerde, aýna süýüminde, rezinada, kagyz önümçiliginde, pigmentlerde, derman serişdelerinde, kosmetikada, plastmassada we çeper oýmak üçin kömekçi material hökmünde ulanylýar.
◆Saýlama usullary: El bilen saýlamak, elektrostatik bölmek, magnit bölmek.
◆Gelip çykyşy we ýüze çykmagy: Esasan, alýuminiý baý kristal şistlerinde we käbir pes temperaturaly gidrotermal kwarts damarlarynda hem duş gelýän, aralyk kislotaly wulkan dag jynslarynyň we tuflaryň gidrotermal üýtgemegi arkaly öndürilýär.
4. Talk
◆Fiziki häsiýetleri: Arassa talk reňksiz, ýöne köplenç garyndylar sebäpli sary, ýaşyl, goňur ýa-da gülgüne reňkde görünýär. Onuň aýna ýaly ýalpyldawuklygy we Mohs şkalasy boýunça 1 gatylygy bar. Talk kagyz we rezin senagatynda doldurgyç hökmünde, şeýle hem dokma senagatynda agardyjy serişde hökmünde giňden ulanylýar. Şeýle hem keramika, boýaglar, örtükler, plastmassa we kosmetika önümlerinde ulanylýar.
◆Ulanylyşy: Kagyz we rezin senagatynda doldurgyç hökmünde, dokma senagatynda agardyjy serişde hökmünde, şeýle hem keramika, boýaglar, örtükler, plastmassa we kosmetika önümlerinde ulanylýar.
◆Saýlama usullary: El bilen saýlamak, elektrostatik bölmek, magnit bölmek, optiki bölmek, flotasiýa, arassalamak.
◆Gelip çykyşy we ýüze çykmagy: Esasan gidrotermal üýtgeşme we metamorfizm arkaly emele gelip, köplenç magnezit, serpentin, dolomit we talk şist bilen baglanyşyklydyr.
5. Muskowit
◆Fiziki häsiýetleri: Muskovit slýuda mineralynyň bir görnüşi bolup, köplenç ak, çal, sary, ýaşyl ýa-da goňur reňklerde peýda bolýar. Onuň aýna ýaly ýalpyldawuklygy we ýaryk ýüzlerinde merjen ýaly reňk bar. Muskovit ýangyn söndüriji serişdeler, kebşirleýji taýaklar, plastmassalar, elektrik izolýasiýalary, kagyz önümçiligi, asfalt kagyzy, rezin, merjen pigmentleri, plastmassalar, boýaglar we rezin funksional doldurgyçlar hökmünde ulanylýar.
◆Ulanylyşy: Ýangyn söndüriji serişdeler, kebşirleýji sterženler, plastmassalar, elektrik izolýasiýalary, kagyz önümçiligi, asfalt kagyzy, rezin, merjen pigmentleri, plastmassalar, boýaglar we rezin funksional doldurgyçlar hökmünde ulanylýar.
◆Saýlama usullary: Flotasiýa, ýel saýlamak, el bilen saýlamak, soýmak, sürtülme saýlamak, inçe üwemek, örän inçe üwemek, ýüzüň üýtgedilmegi.
◆Gelip çykyşy we ýüze çykmagy: Esasan magmatik täsiriň we pegmatitik täsiriň önümi, köplenç kwars, dala şpaty we seýrek radioaktiw minerallar bilen baglanyşykly granit pegmatitlerinde we slýuda şistlerinde duş gelýär.
Terjimäni dowam etdirmek:
6. Sodalit
Sodalit triklin kristal ulgamy bolup, adatça kristal ýüzünde parallel zolaklary bolan tekizlenen silindrik kristallardyr. Onuň aýna ýaly ýalpyldawugy bar we döwülmesi aýna ýaly ýalpyldawuklygy görkezýär. Reňkleri açykdan gara gök, ýaşyl, sary, çal, goňur, reňksiz ýa-da açyk çal-ak reňklere çenli üýtgeýär. Gatylygy 5,5-den 7,0-e çenli, öz agramy 3,53-den 3,65-e çenli. Esasy minerallar sodalit we az mukdarda kremniý, şeýle hem kwarts, gara slýuda, altyn slýuda we hlorit ýaly goşmaça minerallardyr.
Sodalit kristal şistlerinde we gneýslerde duş gelýän sebitleýin metamorfizm önümidir. Dünýä belli önüm öndürijileriň arasynda Şweýsariýa, Awstriýa we beýleki ýurtlar bar. 1300 gradus çenli gyzdyrylanda°C, sodalit mullite öwrülýär, bu bolsa uçgun şamlaryny, ýag nasadkalaryny we beýleki ýokary temperatura çydamly keramiki önümleri öndürmekde ulanylýan ýokary derejeli oda çydamly materialdyr. Alýuminiý hem çykarylyp bilner. Owadan reňkli açyk kristallar gymmat bahaly daşlar hökmünde ulanylyp bilner, iň köp saýlanan goýy gök reňkdir. ABŞ-nyň Demirgazyk Karolina ştaty goýy gök we ýaşyl gymmat bahaly sodalit öndürýär.
7.Garnet
◆Fiziki häsiýetler
Adatça goňur, sary, gyzyl, ýaşyl we ş.m. reňklerde bolýar; açykdan açyk reňke çenli; aýna şekilli ýalpyldawuk, smola şekilli ýalpyldawuk bilen döwülýär; bölünme ýok; gatylygy 5.6 ~ 7.5; dykyzlygy 3.5 ~ 4.2.
◆Programmalar
Garnetiň ýokary gatylygy ony abraziw materiallar üçin amatly edýär; owadan reňkli we açyk reňkli uly kristallar gymmat bahaly daş çig mal hökmünde ulanylyp bilner.
◆Aýyrmak usullary
El bilen sortlamak, magnit arkaly bölmek.
◆Gelip çykyş we ýüze çykma
Garnet dürli geologik proseslerde giňden ýaýrap, dürli geologik prosesler sebäpli dürli görnüşli garnetleri emele getirýär; kalsiý-alýumin garnet seriýalary esasan gidrotermal, şel jynslarynda we käbir pegmatitlerde öndürilýär; magniý-alýumin garnet seriýalary esasan magmatik jynslarda we sebitleýin metamorfik jynslarda, gneýslerde we wulkan jynslarynda öndürilýär.
8.Biotit
◆Fiziki häsiýetler
Biotit esasan metamorfik dag jynslarynda we granit ýaly käbir beýleki dag jynslarynda duş gelýär. Biotitiň reňki garadan goňur, gyzyl ýa-da ýaşyl reňke çenli üýtgeýär. Onuň aýna ýaly ýalpyldawuklygy, elastik kristallary, dyrnakdan hem az berkligi, böleklere bölünmegi aňsat we plastinka ýa-da sütün şekilli.
◆Programmalar
Esasan gurluşyk materiallaryny ýangyndan goramakda, kagyz öndürmekde, asfalt kagyzynda, plastmassalarda, rezinlerde, ýangyn söndüriji serişdelerde, kebşirleýji taýaklarda, şaý-seplerde, merjen pigmentlerinde we beýleki himiýa senagatynda ulanylýar. Soňky ýyllarda biotit hakyky daş boýagy ýaly bezeg örtüklerinde hem giňden ulanylýar.
◆Aýyrmak usullary
Flotasiýa, ýel saýlamak, el bilen saýlamak, soýmak, sürtülme saýlamak, inçe üwemek, örän inçe üwemek, ýüzüň üýtgemegi.
9.Moskwaly
◆Fiziki häsiýetler
Muskovit ak slýuda toparyna girýän slýuda mineralynyň bir görnüşidir, alýuminiýiň, demiriň we kaliýiň silikatydyr. Muskovit gara reňkli muskovit (goňur ýa-da ýaşyl reňkiň dürli öwüşginleri we ş.m.) we açyk reňkli muskovit (açyk sary reňkiň dürli öwüşginleri) bar. Açyk reňkli muskovit açyk we aýna şekilli ýalpyldawuga eýedir; gara reňkli muskovit ýarym açykdyr. Aýna şekilliden submetal ýalpyldawuga çenli, merjen ýaly ýalpyldawukly bölekleýin ýüzi. Inçe listler elastik, gatylygy 2~3, aýratyn agramy 2.70~2.85, elektrik geçiriji däl.
◆Programmalar
Ol gurluşyk materiallary senagatynda, ýangyn söndürme senagatynda, ýangyn söndüriji serişdelerde, kebşirleýji taýaklarda, plastmassalarda, elektrik izolýasiýasynda, kagyz önümçiliginde, asfalt kagyzynda, rezinde, merjen pigmentlerinde we beýleki himiýa senagatynda giňden ulanylýar. Ultra inçe slýuda poroşogy plastikler, örtükler, boýaglar, rezin we ş.m. üçin funksional doldurgyç hökmünde mehaniki berkligi ýokarlandyrmak, berkligi, ýelmeşmegini, garrama garşylygyny we korroziýa garşylygyny ýokarlandyrmak üçin ulanylýar.
Senagatda, esasan, izolýasiýa we ýylylyga çydamlylygy, şeýle hem kislotalara, alkalilere, basyşa we soýulma häsiýetlerine çydamlylygy üçin ulanylýar, elektrik enjamlary we elektrik enjamlary üçin izolýasiýa materiallary hökmünde ulanylýar; ikinjiden, bug gazanlarynyň, ereýän peç peçleriniň penjireleriniň we mehaniki bölekleriň önümçiliginde ulanylýar.
◆Aýyrmak usullary
Flotasiýa, ýel saýlamak, el bilen saýlamak, soýmak, sürtülme saýlamak, inçe üwemek, örän inçe üwemek, ýüzüň üýtgemegi.
10.Oliwin
◆Fiziki häsiýetler
Zeýtun ýaşyl, sary-ýaşyl, açyk çal-ýaşyl, ýaşyl-gara. Aýna ýaly ýalpyldawuk, umumy gabyk şekilli döwülme; gatylygy 6.5~7.0, dykyzlygy 3.27~4.37.
◆Programmalar
Magniý birleşmeleri we fosfatlar üçin çig mal hökmünde ulanylýar, kalsiý-magniý fosfat dökünleriniň önümçiliginde ulanylýar; magniýe baý oliwin ot çydamly materiallar hökmünde ulanylyp bilner; açyk, iri däneli oliwin gymmat bahaly daş çig mal hökmünde ulanylyp bilner.
◆Aýyrmak usullary
Gaýtadan saýlama, magnit bölmek.
◆Gelip çykyş we ýüze çykma
Esasan magmatik täsir bilen emele gelip, ultraesasly we esasly dag jynslarynda ýüze çykýar, piroksen, amfibol, magnetit, platina toparynyň minerallary we ş.m. bilen baglanyşykly.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 31-nji iýuly